Wordt mijn baan straks overgenomen door AI? Het is een vraag die werkenden in allerlei sectoren bezighoudt. De tijd moet dat uitwijzen. Wel zien onderzoekers één mogelijke risicogroep: hoogopgeleide starters. Het aantal startersvacatures in Nederland is de afgelopen jaren gehalveerd. In sectoren als marketing, consultancy, advocatuur en softwareontwikkeling verdwijnen instapposities door de opkomst van AI. Wie merken dit het meest? Jonge starters. In dit artikel nemen we je mee in de laatste cijfers en roepen we werkgevers op om kritisch te blijven.
Starters zijn (meestal) jongeren en jongeren zijn starters
Startersfuncties zijn bij uitstek de banen die jongeren bekleden. Wie net van school of de universiteit komt, solliciteert op junior- en traineefuncties. Het zijn de plekken waar je de stap maakt van theorie naar praktijk, waar je een netwerk opbouwt, ervaring gaat opdoen en waar je leert hoe een organisatie écht werkt.
Wanneer het aanbod van die functies terugloopt, raakt dat dus direct de groep die de arbeidsmarkt nu betreedt: jongeren van 18 tot 27 jaar. Ze staan aan het begin van hun carrière en komen terecht in een markt die fundamenteel aan het veranderen is. Naast de moeizame zoektocht naar een betaalbare woning, staat nu ook de eerste stap op de werkvloer onder druk.
Het aandeel expliciete startersvacatures in Nederland is de afgelopen jaren gehalveerd. Bron: Intelligence Group.
Waarom AI juist instapfuncties onder druk zet
Lange tijd nam technologie vooral fysiek werk over denk aan robots in fabrieken. AI vervangt niet het fysieke werk, maar juist kenniswerk. En het is vooral kenniswerk op startersniveau dat AI al aankan: relatief eenvoudige taken waarmee net afgestudeerden vroeger hun eerste ervaring opdeden. Complexer kenniswerk, op medior- en seniorniveau, kan AI (nog) niet overnemen, ongeacht hoeveel praktijkervaring iemand al heeft. Dat maakt starters dus kwetsbaarder dan medior- en seniorcollega’s, aldus econoom Mathijs Bouman.
Bij AI-gevoelige taken kun je onder meer denken aan juridisch onderzoek, marktanalyse, contentproductie en basisprogrammeerwerk. Instaptaken op dit vlak worden als eerste geautomatiseerd. AI-programma’s nemen de taken over waarmee starters vroeger hun sporen verdienden.
Geen reden voor paniek, wel voor bewustzijn
Economen zijn het erover eens: doemscenario’s zijn nog niet nodig. Hoogleraar economie Anna Salomons wijst erop dat er een groot verschil zit tussen wat AI theoretisch kan en wat bedrijven er in de praktijk al mee doen.
Het verschil tussen AI-potentie en daadwerkelijk AI-gebruik per sector. Bron: Anthropic.
De afname van startersvacatures heeft bovendien ook andere oorzaken. Zo was er na corona tijdelijk een flinke opleving van de arbeidsmarkt die inmiddels weer is afgekoeld.
De economische situatie speelt eveneens mee. Op dit moment gaat het door onder andere onzekere geopolitiek economisch iets minder, dan is het voor werkgevers aantrekkelijker om geen nieuwe mensen aan te nemen. Dan om werknemers te ontslaan. De rekening van een dalende groei komt dus altijd eerst bij starters terecht.
Juist daarom is het zonde dat jongeren nu vaker buitenspel staan: de werkende bevolking krimpt door vergrijzing. Nederland heeft de instroom van jong talent hard nodig. En wie zijn er het best in staat om met nieuwe technologie om te gaan? Precies: jongeren zelf.
Wat betekent dit voor jongeren van nu?
De generatie die nu afstudeert, groeit op met AI. Zij zijn geen buitenstaanders in deze technologische transitie; zij zijn ermee bekend en benutten het vaak al in hun opleiding en privé.
Het is logisch dat jongeren zich zorgen maken over AI in relatie tot hun toekomst. Mogelijk gaan zij vaker kiezen voor ‘veilige’ sectoren als zorg en techniek, waar praktijkvaardigheden en persoonlijk contact lastig te vervangen zijn door AI.
Tegelijk vinden jongeren het lastig om te overzien hoe AI sectoren en beroepen daadwerkelijk gaat transformeren. Het is een extra onzekerheidsfactor in hun toekomst, zoals deze student benoemt:
“Dat zorgt ook wel voor angst, omdat we wel die arbeidsmarkt op moeten komen. Je hebt al onzekerheid over waar je terecht gaat komen, dus als er nog een belemmering bijkomt is dat echt wel vervelend.” – Anna, 27 jaar.
Of jongeren AI vervolgens eerder als bedreiging of als kans interpreteren, verschilt van persoon tot persoon.
“Bij bedrijven binnenkomen steeds lastiger, omdat AI de startersbanen overneemt. Maar als je eenmaal bij een bedrijf werkt als jongere, merk je wel dat je gemiddeld al vaardiger bent met AI-gebruik en er een beter resultaat mee neer kan zetten.” – Casper, 24 jaar
Hoogleraar economie Anna Salomons sluit aan bij de optimistische kijk in een interview met Nieuwsuur: “De werkende bevolking krimpt, dus we gaan jongeren heel hard nodig hebben. En als we íets weten, is het dat jongeren vooroplopen bij technologische ontwikkelingen. Dus er zullen altijd bedrijven zijn die daar de waarde van inzien.”
Vergeleken met vroeger wordt de weg naar werkervaring smaller. Als klassieke startersfuncties verdwijnen, moeten we als samenleving en sectoren nadenken over hoe jongeren dan wél die eerste stappen kunnen zetten. Want de behoefte aan deskundige werknemers op een niveau dat AI (nog) niet aankan blijft onverminderd. Stages, traineeships en hybride functies worden belangrijker dan ooit. En daarmee de organisaties die bewust investeren in jong talent.
Oproep aan werkgevers en onderwijsinstellingen: zoek de nuances
“Laat AI een hulpmiddel zijn en blijven, maak het geen hoofdtaak. Zorg dat wij mensen de mensen dingen blijven doen, en niet de rollen op ons gaan nemen waarvoor we AI hebben uitgevonden.” – Ozaia, 21 jaar
Het lijkt nu alsof AI ons allemaal overkomt, maar blijf hierin oplettend: er is nog veel onzeker over AI. We roepen werkgevers op om op drie punten kritisch te blijven:
- Gebruik AI niet als excuus. Bij ontslagrondes en bezuinigingen is het verleidelijk om AI als verklaring te gebruiken. Wees eerlijk over de werkelijke reden achter personeelsbeslissingen.
- Blijf investeren in jong talent. Minder startersfuncties aanbieden heeft directe gevolgen voor de groep die nu de arbeidsmarkt betreedt. Jongeren die geen eerste kans krijgen, kunnen geen ervaring opbouwen. Dat verlies is op de lange termijn ook voor werkgevers voelbaar, zeker nu de werkende bevolking krimpt. Bovendien brengen jonge medewerkers ook echt iets nieuws op de werkvloer, iets dat oudere werknemers ook scherp houdt.
- Wees realistisch over wat AI nu al kan. Er zit een groot verschil tussen de theoretische potentie van AI en dat wat bedrijven er in de praktijk al mee doen. Beslissingen over functies en werving op basis van wat AI straks misschien kan, zijn voorbarig en mogelijk schadelijk voor je organisatie én voor de arbeidsmarkt.
Onderwijsinstellingen en opleidingen adviseren we het volgende:
- Bereid studenten voor op een toekomst met AI. Besteed in elk curriculum aandacht aan AI in relatie tot het werkveld. Leer studenten over de mogelijkheden én de dilemma’s in relatie tot het vakgebied waarin ze studeren.
- Denk niet: hoe meer AI, hoe beter. AI zal voor weinig studiekiezers doorslaggevend zijn in de studiekeuze. Pas dus op met teveel focus op AI omdat het studiekiezers ook kan afschrikken.
- Besteed aandacht aan AI in je voorlichting. Wel vinden veel jongeren (en hun ouders) het fijn als ze merken dat een toekomstige opleiding hen voorbereidt op een beroepscontext met AI. Wees voorbereid op vragen hierover en belicht eventueel hoe het in jullie onderwijs aan bod komt.
Youngworks volgt de positie van jongeren op de arbeidsmarkt op de voet. Wil je meer weten over onze inzichten rondom Generatie Z en de toekomst van werk? Bekijk ons Academy-aanbod.
Meer over jongeren?
Al sinds 1999 helpt Youngworks organisaties om jongeren beter te begrijpen en bereiken. Met een team van onderzoekers, adviseurs en trainers vertalen we inzichten over jongeren naar concrete strategieën en interventies. Of het nu gaat om studiekeuze, arbeidsmarkt, motivatie of gedragsverandering we helpen je begrijpen wat jongeren beweegt en hoe je daar effectief op inspeelt.
Onze kennis delen we via blogs, longreads en boeken voor iedereen die werkt aan de toekomst van jongeren.
Wil jij je met collega’s verdiepen in dit onderwerp? Neem dan zeker contact met ons op.