cases

Hoe ervaren jeugdigen het strafproces?

“Het is een doelgroep waar de jeugdstrafrechtketen dagelijks mee werkt en toch is het nog niet eerder gelukt om hen op deze manier te bereiken. Youngworks heeft ons geholpen om de jongeren niet alleen op een goede manier te spreken, maar hun verhalen om te zetten in input waar we als jeugdstrafrechtketen mee verder kunnen.” – Pauline Moeijes, Programmamanager Jeugdketen op het Juiste Pad

Aanleiding

Met het programma ‘Jeugdketen op het Juiste Pad’ wil de regio Noord-Holland de effectiviteit van de jeugdstrafrechtketen vergroten, met als doel: het voorkomen van herhaling van strafbaar gedrag (recidive). Hierin willen zij meer het perspectief van de jeugdigen (verdachten en daders) centraal stellen en met deze bijzondere groep in gesprek gaan: hoe ervaren zij het strafproces?

Vraag

Hoe ervaren jeugdigen de jeugdstrafrechtketen en welke kansen zijn er om de effectiviteit van het strafproces te vergroten?

Aanpak van het traject

We deden kwalitatief onderzoek om de belevingswereld van de jeugdigen in kaart te brengen. Hiervoor hielden we individuele diepte-interviews met ervaringsdeskundige jeugdigen (ex-delinquenten). Dit deden we op een neutrale en vertrouwde locatie. We gebruikten visuele en interactieve methoden om terug te blikken op hun strafproces, zoals persoonlijke tijdlijnen en post-it’s (zie afbeelding). De jeugdigen spraken met ons heel open en eerlijk over hun beleving, ervaring en emoties: over onder andere hun aanhouding, gesprekken met hun advocaat, over eventueel voorarrest en de uiteindelijk zitting. Aanvullend hielden we gesprekken met onder meer advocaten, die dicht bij het strafproces staan.

Kansen

De gesprekken maakten duidelijk dat de grootste gevoelens van onrecht zijn ontstaan op verschillende momenten tijdens het strafproces zelf. Bijvoorbeeld doordat ze zich machteloos voelden, het proces niet begrepen of zich niet gehoord voelden. Juist een gevoel van rechtvaardigheid, begrip en betrokkenheid cruciaal is voor een positieve beleving van het strafproces, en daarmee het voorkomen van recidive. In het adviesrapport benoemen we kansen om juist deze gevoelens van rechtvaardigheid, begrip en betrokkenheid te vergroten. Hieronder enkele kansen uitgelicht:

 1. Vergroot het bewustzijn van betrokken professionals in de strafrechtketen over de onervarenheid, het onbegrip en de onzekerheid van jeugdigen in deze levensfase.

Adolescente verdachten ervaren het strafproces anders dan volwassene verdachten. Verschillende momenten tijdens het strafproces, zoals aanhoudingen door een arrestatieteam, visiteren en overnachten in een politiecel, zijn daarom extra ingrijpend. Dit versterkt gevoelens van machteloosheid en onbegrip. Dit geldt zeker voor jeugdigen die voor het eerst met justitie in aanraking komen. Het is daarom van belang dat betrokken professionals in de keten deze levensfase en onervarenheid bewust erkennen en hun werkwijze hierop afstemmen.

“Ik vind dat ze dat echt pas vanaf 16 jaar kinderen kunnen laten slapen in een politiecel. Je hebt geen tijdsbesef. Je hoort wel alles wat op de gang gebeurt. Je hoort die sleutels en je denkt: ‘Yes, ze komen naar mijn deur’, maar ze komen vaak dan niet. Je durft ook niet te slapen, voor het geval ze aan je deur komen. Ik was zo blij als die deur openging om verhoord te worden. Dan ging ik extra langzaam lopen zodat ik langer uit de cel was.”

 2. Pas taalgebruik aan op de belevingswereld van jongeren.

Het taalgebruik in dagvaardingen, processtukken en tijdens zittingen sluit niet aan bij het taalniveau van jongeren. Uit schaamte of gebrek aan vertrouwen durven jongeren vaak niet toe te geven dat ze begrippen niet begrijpen. Hierdoor haken ze af en voelen ze zich eerder toeschouwer dan deelnemer in hun eigen strafzaak. Hier liggen kansen om taalgebruik, maar ook werkwijzen, meer te laten aansluiten op het begrip en de belevingswereld van jeugdigen. Zo verklein je de afstand tussen jeugdigen en de strafrechtketen en vergroot je de kans op betrokkenheid van jeugdigen.

“Ze zeiden wel: we gaan je verhoren en je hebt recht op een advocaat. Maar ja, ik was 13. Ik kende dat woord verhoor helemaal niet. Ik kwam gewoon in een kamer, twee mensen gingen mij vragen stellen maar ik wist niet dat dat een verhoor was en wat er gebeurde. Dus ging ik maar zwijgen.”

3. Stimuleer en faciliteer de betrokkenheid van een vaste vertrouwenspersoon.

Vanwege een diepgeworteld wantrouwen richting ‘het systeem’ is de afstand tussen jongeren en professionals in de keten groot. Sommige jongeren hebben inmiddels een vaste vertrouwenspersoon, zoals een fijne vaste advocaat, een reclasseerder of een betrokken familielid. Dit heeft een positieve invloed op hoe zij het strafproces ervaren. Het stimuleren en faciliteren van een vast gezicht is daarom belangrijk, zeker voor de groep jongeren die voor het eerst in aanraking komen met justitie en nog geen reclasseerder of vaste advocaat hebben. De continuïteit die deze persoon biedt is belangrijker dan wie deze rol vervult.

“Ik heb echt een band met mijn advocate; ze is heel lief, maar ze heeft geen blad voor de mond als ze hard moet zijn. Als ik aan het kloten ben, pakt ze me direct aan: ‘What the f ben je aan het doen?’ Tijdens gesprekken voelt ze aan wanneer ik afhaak en zegt dan ‘ik leg het je zo uit’; ze weet precies hoe ze het aan mij moet vertellen. Door dat persoonlijke contact heb ik echt het gevoel dat ze er is om mij te beschermen.”

 4. Voorkom een periode van stilstand tijdens het voorarrest en bied perspectief.

Sommige jeugdigen wachten hun vonnis af in een justitiële jeugdinrichting. Het wachten tijdens dit voorarrest veroorzaakt extreme stress en onzekerheid. Waar andere jongere in deze levensfase belangrijke persoonlijke ontwikkelingen doormaken (bijbaantje, eerste vriendinnetje, diploma halen…), staat hun eigen ontwikkeling stil. Behandelingen, dagbesteding en kansen om certificaten te halen starten vaak pas na een definitieve veroordeling. Door al tijdens het voorarrest aandacht te besteden aan de ontwikkeling van de jeugdigen, wordt voorkomen dat jongeren stilstaan en wordt alvast perspectief geboden op een positieve toekomst.

“Ik vond het wachten tijdverspilling. Eigenlijk is het wachten al een straf, en dan word je daarna nog een keer gestraft. Ondertussen kan je niet werken aan je toekomst. Terwijl ik me allang bij de veroordeling had neergelegd en vooruit wilde met mijn leven.

De onderzoeker over dit traject

Ruby de Nijs, onderzoeker:

“Een bijzondere doelgroep waar wij niet iedere dag mee in gesprek zijn. En de strafrechtketen zelf ook niet: dat was immers de aanleiding voor dit onderzoek. De interviews waren ontzettend boeiend, met indrukwekkende verhalen en hier en daar met wat humor. De boodschap van de jeugdigen aan de keten was heel helder: wij snappen dat we fouten hebben gemaakt, maar kijk tijdens het strafproces ook naar ons als jongere en als persoon, niet enkel als verdachte. Ook op persoonlijk vlak maakt dat indruk.”

Resultaat

We leverden een uitgebreid adviesrapport op met concrete kansen voor alle ketenpartners (politie, OM, Raad voor de Kinderbescherming, rechtspraak, advocatuur en jeugdreclassering). Het onderzoek is teruggekoppeld aan de ketenpartners die er direct mee aan de slag gingen om op basis van de kansen concrete acties te formuleren. Ook is het gebruikt om het gesprek in de podcast Jeugdstrafrechtketen in Therapie te voeden met het perspectief van de jongere. Voor het Programma Jeugdketen op het Juiste Pad biedt dit onderzoek een basis voor de verschillende initiatieven die ondernomen worden. Het onderstreept het belang van het centraal stellen van het perspectief van jongeren. Het adviesrapport ‘Afnemers centraal in de jeugdstrafrechtketen’ is hier volledig te lezen.

Meer weten?

Wil je meer weten over dit traject of hoe Youngworks onderzoek uitvoert binnen het maatschappelijk en juridisch domein? Neem contact op via info@youngworks.nl of bezoek youngworks.nl.

Wil je weten wat er met de kansen uit het onderzoeksrapport wordt gedaan? Volg dan het Programma Jeugdketen op het Juiste Pad op LinkedIn.