Waar Snapchat voor jongeren de vertrouwde digitale huiskamer is om makkelijk contact te houden, vormt de app buiten het zicht van volwassenen tegelijkertijd het ideale werkterrein voor criminele netwerken. Van onschuldige filters en streaks naar geronseld worden voor drugshandel of geweld: wat gebeurt er achter het gesloten scherm?
De digitale leefwereld van jongeren
Dit voorjaar schreven we een artikel over jongeren & Snapchat, waarin we uitlegden wat dit social medium al vijftien jaar zo geliefd maakt onder jongeren.
Voor veel volwassenen is Snapchat nog altijd die app van de gekke bekken en grappige hondenfilters. Onschuldig tijdverdrijf, zo lijkt het. Maar die gedachtegang slaat de plank mis; veel volwassenen hebben geen idee hoe groot de rol van Snapchat is in het dagelijks leven van jongeren. Voor jongeren is Snapchat namelijk het absolute ‘epicentrum van hun leven’. Maar liefst 65% van de 15- tot 35-jarigen gebruikt het platform, en onder 15- tot 19-jarigen is het zelfs de op één na populairste app van Nederland. Jongeren ervaren WhatsApp als een verplicht communicatiemiddel voor familie en de mentor op school, terwijl ze Snapchat exclusief gebruiken voor hun echte vrienden en sociale kring. Vriendschappen worden er letterlijk meetbaar gemaakt via het aantal streaks (het aantal dagen waarop je achter elkaar contact hebt gehad), en wie de app verwijdert mist de sociale agenda. Omdat alles draait om snelle privégesprekken zonder openbare feeds of profielen, ontstaat er voor ouders en andere opvoeders een hardnekkige, blinde vlek. Zij snappen de app niet goed, terwijl achter dat scherm het échte sociale leven van hun kinderen plaatsvindt.
Dealen en ronselen via Snapchat
Screenshot nagemaakt ter illustratie.
Snapchat speelt daarmee ook een belangrijke rol voor bij drugshandel en andere illegale praktijken. Wie denkt dat drugshandel op Snapchat gepaard gaat met openlijke berichten als “Wil je om 23.00 uur XTC kopen?”, onderschat hoe creatief de geheime taal op de app in elkaar zit. De handel verloopt via een slim systeem van emoji’s, straattaal en ‘digitale menukaarten’. Een sneeuwvlok (❄️) of sos staat voor cocaïne, een snoepje (🍬) voor XTC, en een broccoli (🥦) voor wiet. Jongeren hoeven de deur niet meer uit om een dealer te vinden. Via de zoekbalk op Snap of ‘via vrienden’ staan dealers zo in hun vriendenlijst. Met een druk op de knop sturen ze hun live locatie door en binnen een kwartier staat er een bezorger op de stoep.
Hoe bizar laagdrempelig dat in de praktijk werkt, maakte het onderzoek van platform Pointer (KRO-NCRV) pijnlijk duidelijk in een veel bekeken video op TikTok. Daarin laten journalisten zien hoe een tiener met een paar simpele zoekwoorden binnen een paar tellen dealers vindt die hun drugs gewoon openlijk laten zien in snaps en verhalen. De video van Pointer legt bovendien de vinger op een nog groter probleem: het blijft allang niet meer bij enkel het aanbieden van drugs. Snapchat fungeert voor criminele netwerken als het voornaamste wervingskanaal om jongeren te ronselen. Uit wetenschappelijk onderzoek van de Erasmus Universiteit Rotterdam blijkt dat van alle jongeren die via sociale media zijn benaderd voor een delict, maar liefst 38,3% via Snapchat werd benaderd. De werving richt zich voornamelijk op het uitvoeren van drugsgerelateerde activiteiten: jongeren zien vooral oproepen voor het vervoeren van drugs (28,9%) en het daadwerkelijk dealen (26,7%). Het lijkt vaak onschuldig te beginnen met een ‘pakketje’ wegbrengen of een weekend op een ‘stash’ passen in ruil voor ‘een paar barkies’. De stap naar zwaardere misdrijven blijkt via de app echter angstaanjagend klein. Onderzoek van onder meer Nieuwsuur laat zien hoe tieners via Snapchat worden gerekruteerd als ‘uithaler’ om voor tienduizenden euro’s blokken cocaïne uit havencontainers te halen. Ondertussen sturen volwassen criminelen via anonieme chats minderjarigen aan om zwaar geweld te plegen. Jongeren krijgen opdrachten via codetaal doorgestuurd, zoals het neerleggen van een ‘groene appel’ 🍏 (handgranaat) bij een voordeur, of zelfs het plegen van een schietpartij. De belofte van ‘snel geld’ maakt jongeren blind voor de realiteit. Voor de criminelen zijn deze tieners anonieme, vervangbare pionnen die zo worden opgeofferd op het moment dat het misgaat.
Geweld als statussymbool en de blinde vlek van volwassenen
Vroeger zag je ruzies en vechtpartijen vooral op straat of het schoolplein, maar tegenwoordig verplaatst geweld zich naar het scherm. Hier draait geweld niet langer om het uitvechten van een ruzie, maar dient het vooral als een online show en statussymbool. Door groepsdruk en de behoefte om zich te bewijzen, filmen jongeren vechtpartijen en vernederingen om die te delen in privégroepen of stories. Het doel? Online punten scoren en je positie in de groep opeisen. Dat dit veel verder gaat dan online stoer doen, bleek onlangs in Beverwijk en Heemskerk. Hier werden vijf jongeren opgepakt na zware mishandelingen, waarvan de schokkende video’s trots werden rondgestuurd op Snapchat. Doordat berichten zogenaamd vanzelf verdwijnen, denken de daders dat ze onaantastbaar zijn. Slachtoffers staan online ondertussen volkomen machteloos en hebben geen enkele controle over waar die beelden belanden.
Ondertussen ontstaat aan de kant van volwassenen een alarmerende blinde vlek: veel ouders en docenten snappen simpelweg niet hoe de app in elkaar zit, laat staan welke ongeschreven regels er gelden. Waar een ruzie op het schoolplein meteen opvalt, stapelen pesterijen en bedreigingen zich vaak wekenlang in stilte op in besloten chats. Omdat er geen openbare profielen of open tijdlijnen zijn, ontbreken voor scholen en opvoeders de context en signalen. Tegen de tijd dat een docent of ouder ontdekt dat er iets speelt, is het online conflict mogelijk al geëscaleerd tot fysiek geweld in de echte wereld.
Knelpunten in veiligheid en Europese regels
Dat criminelen juist op Snapchat zo’n stevige plek veroveren is geen toeval, maar komt puur door hoe de app in elkaar zit. Op andere sociale media heb je nog enige context wie iemand is via profielfoto’s, volgers of een tijdlijn. Deze context mist volledig bij Snapchat. Criminelen en dealers hebben om deze manier geen telefoonnummer of herkenbare identiteit nodig. Een anoniem account is binnen een paar seconden gemaakt, en zodra het iemand te heet onder de voeten wordt, verdwijnt een account net zo snel weer. Bovendien verdwijnen berichten automatisch. Al het bewijs is daardoor meteen weg, waardoor jongeren amper kunnen laten zien dat ze benaderd of bedreigd zijn. Voor criminelen is de app zo een perfecte dekmantel.
Toch kun je niet alleen de criminelen de schuld geven. Het platform zelf schiet net zo hard tekort. De Europese Commissie heeft Snapchat inmiddels op de vingers getikt wegens het schenden van Europese regels voor online veiligheid. Het officiële oordeel is heel duidelijk: Snapchat doet te weinig om minderjarigen te beschermen tegen ernstige risico’s, waaronder de verkoop van illegale goederen. Zolang Snapchat die anonimiteit niet serieus aanpakt, hebben criminelen vrij spel in de leefwereld van jongeren.
Wat betekent dit voor scholen, opvoeders en professionals?
Zodra Snapchat weer in het nieuws is over dealers, wapens en geweld, is de eerste reactie van ouders en scholen vaak: de app verbieden en meteen van de telefoon gooien. Toch waarschuwen jongerenexperts dat zo’n verbodscultuur juist averechts werkt. Snapchat is voor jongeren geen simpel tijdverdrijf, maar de plek waar hun hele sociale leven zich afspeelt. Verbied je de app, dan ontneem je hun het contact met hun vrienden of zorg je ervoor dat het allemaal nog meer stiekem gebeurt.
Dus een verbod is geen oplossing. Het is belangrijk dat volwassenen eindelijk gaan zien wat er echt online speelt. Dat begint bij een andere houding aan de keukentafel en in de klas:
- Toon oprechte interesse vóórdat je waarschuwt: Begin het gesprek vanuit nieuwsgierigheid naar wat de app leuk maakt. Jongeren delen pas hun twijfels of nare ervaringen als ze merken dat een volwassene hun leefwereld serieus neemt in plaats van dat ze direct oordelen.
- Maak de werking van de app bespreekbaar: Leer jongeren dat ‘verdwijnende berichten’ niet veilig zijn en dat screenshots of schermopnames altijd mogelijk blijven. Leg uit hoe foute figuren te werk gaan: wie via Snapchat snel geld biedt voor vage klusjes, heeft nooit goede bedoelingen.
- Wees zichtbaar in hun online leefwereld: Steeds meer professionals begrijpen dat je aanwezig moet zijn waar jongeren elkaar ontmoeten en waar ze uithangen. Een sterk voorbeeld is Basisteam Amsterdam Zuidoost (Gaasperdam): daar zijn de jeugdagenten en de digitaal wijkagent officieel bereikbaar via Snapchat onder de gebruikersnaam @Politie1106. Jongeren uit wijken als Nellestein, Driemond en Gaasperdam kunnen zo direct en laagdrempelig contact leggen voor vragen of om zorgen te delen. Ook elders in het land, zoals na recente geweldsincidenten in Beverwijk en Heemskerk, delen jeugdagenten hun Snap-accounts om de drempel te verlagen. Als wijkagenten, docenten of jongerenwerkers ook online makkelijk te bereiken zijn, weten jongeren waar ze terechtkunnen als een groepschat uit de hand loopt.
Als volwassenen niet wegkijken, maar oprecht nieuwsgierig blijven naar wat er online speelt, krijgen criminelen geen vrij spel, maar blijft Snapchat een plek waar jongeren zich gesteund voelen.
Meer lezen over jongeren & Snapchat? Klik hier.