Internetsafari #31: Factvideo’s zoals stitch incoming, factcheck en meer

Sjanne de Haan
2 maart 2026

Op avontuur in de digitale wildernis

Het internet is een uitgestrekte en levendige wildernis waarin jongeren eindeloos kunnen communiceren, leren en verdwalen. Wat kijken jongeren online? Welke content is actueel? In deze maandelijkse rubriek gaan we online op reis en delen jongeren belangrijke ontwikkelingen, fenomenen en virals met ons die je gezien móet hebben.

Deze keer neemt Ozaia je mee op internetsafari. Hij is klaar met alle ‘fake’ claims op social media en hij is niet de enige. Uit onderzoek van het CBS blijkt dat jongeren tussen de 12 en 24 jaar erg sceptisch zijn over informatie die ze online zien; 79% geeft aan de juistheid soms in twijfel te trekken. Dat gaat allang niet meer alleen over nieuws, maar ook over virale ‘feitjes’, gezondheidstips en spectaculaire beweringen zonder bron. Onder hashtags als #stitchincoming en #factcheck duiken steeds vaker video’s op waarin zulke claims worden ontkracht.

Achtergrond factvideo’s zoals stitch incoming, factcheck en meer

Half entertainment, half burgerjournalistiek

Jongeren krijgen online veel informatie op zich af, via social media en andere bronnen. Discussies gaan veel over de negatieve invloed op jongeren, ook door de grote hoeveelheden ‘fake news’. Hoe kunnen we jongeren beschermen tegen onwaarheden?

Met formats als ‘stitch’ en ‘duet’ bouwen makers op o.a. Instagram en TikTok aan een cultuur waarin claims worden ontkracht en direct worden uitgeplozen. Een maker laat eerst een fragment zien van een opvallende uitspraak of virale video, pauzeert die en analyseert vervolgens wat er klopt of juist niet. Het tempo ligt hoog: screenshots, bronvermeldingen, grafieken, soms zelfs wetenschappelijke artikelen die kort worden samengevat.

Binnen deze factvideo’s zie je grofweg een paar categorieën terug. Zo zijn er video’s die politieke uitspraken of nieuwsfragmenten checken. Andere content richt zich op gezondheidshypes, financiële ‘lifehacks’, AI-mythes of historische claims. Daarnaast is er een groeiende groep makers die misleidende statistieken of uit-context quotes ontleden, vaak met de vraag: ‘Waar komt deze claim eigenlijk vandaan?’

In Nederland houden verschillende typen accounts zich op hun eigen manier met factcontent bezig. Nieuwsorganisaties als NOS op 3 en NU.nl vertalen hun journalistieke verhalen steeds vaker naar korte, toegankelijke videoformats op platforms als TikTok en Instagram. Daarnaast zijn er maatschappelijke organisaties, zoals VluchtelingenWerk Nederland, die actief mythes en misverstanden rond bijvoorbeeld migratie en asiel ontkrachten met uitleg en context.

Tegelijkertijd is er een groeiende groep onafhankelijke creators die zich volledig richt op het ontleden van virale claims. Zoals Sjamadriaan bijvoorbeeld. Wat deze populaire video’s onderscheidt van traditionele factcheckers, is de toon: persoonlijk, direct en vaak met humor of lichte ironie gebracht. Maar wél met bronvermelding.

@mariekekuypers #aanhechten met @waarofniet.x Zitten er wormen in je buenos reep? 🤔 #wormen #buenos #worm #factcheck #nietwaar #nep #onzin ♬ origineel geluid - mariekekuypers
@feitjedagelijks #feitje #feitjevandedag #fvdd #banaan ♬ origineel geluid - feitje

Ozaia:

‘Ik hou er niet van als er onwaarheden de wereld in worden geslingerd. Dus als ik een feitje tegenkom dat klopt en goed onderbouwd is, neem ik dat graag mee in mijn steeds groter wordende brein-bieb aan random feitjes. Zeker online wordt zo veel gezegd dat niet klopt. Dan is het fijn als iemand daar even kritisch naar kijkt. Fijn om korte video’s te kijken waar je toch weer iets van opsteekt. Ik hou daarvan. Zo kan ik in een pauze of in de bus toch weer wat leren, zonder dat ik een uur naar een lange video hoef te kijken.’

Reactie op factvideo’s zoals stitch incoming, factcheck en meer

‘Voor mij zit de aantrekkingskracht in die combinatie van snelheid, inhoud en een beetje entertainment. Het moet niet voelen als school, maar je wil er stiekem wel slimmer van worden. Op TikTok heb je bijvoorbeeld het account Feitje, dat is op dit moment een van de grotere accounts. Hij heeft over het algemeen een goede reputatie en legt zijn claims vaak uit met een duidelijke onderbouwing en een beetje humor. Dat werkt goed, omdat het niet belerend voelt. Wat ik minder sterk vind, zijn accounts die alleen maar shockerende claims maken zonder bronvermelding. Dat voelt meer als sensatie dan als echte fact checking.

Als het bijvoorbeeld gaat over een oorlog of een ander gevoelig thema, dan heb ik liever dat iemand het rustig en serieus uitlegt. Sarcasme kan dan al snel respectloos overkomen tegenover mensen die er direct mee te maken hebben. Maar bij luchtigere onderwerpen – de druk in tennisballen of iets anders triviaals – mag het van mij best droog en sarcastisch. Dan maak je het onderwerp juist leuker en toegankelijker.

Ik ga er meestal van uit dat als ik iemand echt zie praten en uitleg geven, dat diegene er in ieder geval moeite in heeft gestoken. Dat voelt minder als een snelle cashgrab. Je hebt bijvoorbeeld creators zoals Zack D Films, die veel met animatie doen rond historische onderwerpen. Daar zie je echt dat er tijd en research in zit. Aan de andere kant heb je ook veel AI-gegenereerde video’s met standaardstemmen en generieke beelden. Daar ben ik automatisch sceptischer over. Als iets al nep aanvoelt, waarom zou ik het dan blind geloven? Uiteindelijk is het belangrijk om zelf ook kritisch te blijven. Als ik iets zie wat echt mijn interesse heeft, googel ik het nog weleens na.

Aan de ene kant is het goed dat organisaties misinformatie corrigeren en hun kennis delen. Zeker bij maatschappelijke onderwerpen is het belangrijk dat er duidelijke en kloppende informatie beschikbaar is. Aan de andere kant moet je wel kritisch blijven. Elke organisatie heeft een bepaald belang of perspectief. Dat hoeft niet verkeerd te zijn, maar het betekent wel dat informatie soms wordt gepresenteerd op een manier die hun standpunt versterkt. Dat zie je niet alleen bij maatschappelijke organisaties, maar ook bij bedrijven die hun eigen product verdedigen tegenover een concurrent.’

@sjamadriaan

Zucht

♬ origineel geluid - Sjamadriaan

Reactie van Youngworks: Terugblikken op social media

Reactie van Yvonne van Sark van Youngworks:

‘De behoefte aan factchecking bij jongeren komt natuurlijk voort uit de scepsis die jongeren ontwikkelen tegenover online informatie. Jongeren zoeken houvast, zeker nu er steeds meer AI-gegenereerde content verschijnt.

Interessant dus dat er ook afzenders bovendrijven met superbondige educatieve content: binnen dertig tot zestig seconden leer je iets nieuws en je kunt weer door.’ 

Eerdere edities van Internetsafari:

Meer over jongeren?

Al sinds 1999 werkt Youngworks met een team van onderzoekers, adviseurs en trainers; en met een uitgebreid netwerk, van wetenschappers tot designers aan verschillende vraagstukken rondom jongeren (en hun toekomst). We schrijven regelmatig blogs en longreads, bekijk hier onze blogs. Ook is onze kennis gebundeld in verschillende boeken. Bekijk hier ons aanbod.

Wil jij je met collega’s verdiepen in dit onderwerp? Wil je weten welke rol je als werkgever kunt spelen in deze zoektocht? Neem dan zeker contact met ons op.